Telegram каналимизга аъзо бўлинг
Таҳлил

“Ўз она юртимда дафн этилишни истайман” – Қирғизистоннинг собиқ президенти Асқар Акаев билан суҳбат

1077

Қирғизистоннинг биринчи президенти Асқар Акаев Қозоғистонга ташриф буюрди. Қўшни давлатнинг собиқ раҳбари, ҳозирда Москва давлат университети илмий ходими Олмаота ва Нур-Султонга ташриф буюрди. 

Tengrinews.kz мухбири Асқар Акаев билан суҳбатда бўлиб, унга президентлик давридаги хатолар, Қирғизистонга қайтиши ҳақида ва бошқа бир қатор масалаларда саволлар берди.

Суҳбат асносидаги фикрлар, мулоҳазалар ўзбек ўқувчиларига ҳам бирдек қизиқ ва манфаатли деган мақсадда уни эътиборингизга ҳавола этмоқдамиз.

Асқар Акаев 1944 йил 10 ноябрда Қирғизистоннинг Чуй вилояти, Кемин тумани, Қизил-Байроқ қишлоғида туғилган. Меҳнат фаолиятини 1961 йили Бишкекдаги “Фрунземаш” заводида механик сифатида бошлаган. 1990 йил 27 октябрда Қирғизистон парламенти навбатдан ташқари сессиясида Асқар Акаевни республика президенти этиб сайлади. 1991 йил октябрда (сайловда) ва 1994 йил январда (референдумда) президентнинг ваколатлари тасдиқланди. 

1995 ва 2000 йилларда Асқар Акаев яна Қирғизистон президенти этиб сайланган. 2003 йилда унинг президентлик ваколатлари референдумда яна бир бор тасдиқланди. 

– Асқар Акаевич, ўтган йили Қирғизистонга 16 йил ичида илк бор келдингиз. Ҳозирги ҳокимиятдан сизга қарши даъволар борми? 

– Ҳозирги ҳокимият томонидан менга қарши ҳеч қандай даъво йўқ. Аммо ўтмишда улар шундай эди. 

2021 йил баҳорида амалдаги президент Садир Жапаров менга қўнғироқ қилиб: “Асқар Акаевич, сизга қарши айрим даъволар бор экан, танишиб чиқдим. уларнинг аксарияти ҳақиқатдан узоқ, тўқима айблар. Агар оқланишни истасангиз, Ватанга қайтинг, сизга адолат кафолатирни бераман”. 

Президентнинг ўзи қўнғироқ қилгани учун мен: “Ҳозир чипта сотиб оламан, эртага учиб кетаман”, деб жавоб бердим. 

Келдим, бир ҳафта қолдим. Барча даъволар олиб ташланди. Улар таҳлил қилишди, текширишди, кейин мен иккинчи марта учиб келдим ... Энди мен истаган вақтда ўз ватанимга келишим мумкин. Яхши нарсалар бор, ёмон нарсалар бор. Керак бўлса, бемалол ватанимга кела оламан. 

Сизга “Қумтор” бўйича саволлар бўлдими? Ахир, шу сабабдан сизни қидирувга беришмаганмиди? 

– Асосан Қумтор (Марказий Осиёдаги энг йирик баланд тоғли олтин кони) ҳақида. Аммо бу ерда ҳам барча даъволар жуда узоқ. 

Умуман олганда, “Қумтор”нинг ташаббускори мен эдим. Олтин одатда иқтисодий ўсишга хизмат қилмайди. Олтин захираси молия тизими ва валюта барқарорлигини сақлаш учун талаб қилинади. 1993 йилда биз биринчи бўлиб валютани муомалага киритган эдик, лекин уни қандай қўллаб-қувватлаш керак? Бизда бир сент, умуман, халқаро валюта йўқ эди. Шунинг учун уни захиралаш керак эди. Қирғизистонда қўшниларга ўхшаб нефт йўқ, газ йўқ. 

Миллий валютани қўллаб-қувватлаш учун олтин захирасига эга бўлишимиз керак эди. Шунинг учун, 1990 йилларда биз мажбур қилдик, ҳаракат қилдик ва муваффақиятга эришдик, гарчи бу жуда қийин бўлса ҳам – инвесторларни топиш. 

Олтин, нефт, газ нархлари ҳар доим даврий равишда ўзгариб туради. 1990 йилларда нефт ва олтин нархи паст эди. Аммо 2000 йилларнинг бошидан бошлаб улар кўтарилди. Ва энди нефт ва олтин нархлари ушбу ўн йилликнинг қолган қисмида яхши бўлади, кейин эса яна рецессия бўлади. Бу шундай цикл. Мен президент бўлганимда олтин нархи жуда паст эди. Мен бир мисол келтираман. 

Ўтган асрнинг 90-йилларида, бутун ўн йил давомида халқаро биржаларда олтиннинг ўртача нархи унция учун 350 доллар атрофида бўлган, Қумторда, оғир шароитларда олтин қазиб олиш нархи 300 долларни ташкил этган. У 280 дан 320 гача.

Савдо нархи тахминан бир хил эди, шунинг учун бирорта ҳам инвестор рози бўлмади. Лекин мен Канада ҳукуматининг ёрдамига мурожаат қилдим... Биз Канада компаниясини топдик, у аслида зарар кўрди. Аммо барча олтин қазиб олувчи компаниялар бу цикллардан хабардор ва у ерда ҳали катта салоҳият, катта олтин заҳираси мавжудлигини билишади. 

Мен президент бўлганимда на Канада компанияси, на Қирғизистон учун олтиндан катта дивидендлар бўлмаган. Нефт нархи эса 2000-йилларнинг бошларида кўтарилди, 2005 йилдан эса олтин нархи сакраб чиқди. Бугунги кунда унция учун тахминан 2000 доллар, яъни улар катта фойда олишади. 

Олтин Қирғизистон ва иқтисод учун 2005 йилдан бери ишлай бошлади, президентлигимдан кейин фойда кела бошлади... Шукроналик ўрнига мени йиллар давомида танқид қилишди.

Энди барча айблар олиб ташландими? 

– Ҳа. Ҳеч қандай асос йўқлиги сабабли барча айбловлар олиб ташланди, бундан ташқари, мен уларга ёрдам бердим. 

Менимча, ҳозирги президент Қумторни олиб, тўғри иш қилди. Чунки бошидаёқ бош келишувда Канада компанияси муваффақиятли фаолият юритиб, яхши рентабелликка эришганидан 10 йил ўтиб лойиҳани республикага тўлиқ қайтариши айтилган эди. Аммо кейинги раҳбарлар даврида бу содир бўлмади. 

Ушбу компаниянинг дастлабки 10 йилидаги дастлабки даврнинг барча нозик томонларини билганим учун мен уларга ёрдам бердим. Президент Садир Жапаровдан интервьюларининг бирида: “Асқар Акаев билан барча даъволарни олиб ташладик, қолаверса, у келиб, бизга кўрсатма беришда ёрдам берди”, деб айтганидан миннатдорман. 

– Асқар Акаевич, Садир Жапаров сизда қандай таассурот қолдирди? 

– Яхши. У конструктив, ижобий шахс, у қандайдир йўл билан Қирғизистон иқтисодиётини олдинга силжитмоқчи, айнан шу мақсадда Қумторни олди. Ҳозир улар йирик электр станциясини қуришга киришаяпти, чунки Қирғизистонда аллақачон энергия қуввати етишмайди. Бир пайтлар экспортчи бўлганмиз, 90-йилларда ҳам, 2000-йилларнинг бошида Қозоғистонга, Ўзбекистонга электр энергияси экспорт қилганмиз... Бугун эса Қирғизистон импорт қилувчи давлатга айланди. Аксинча, электр қуввати етарли эмас. Шунинг учун электр станциясини қуриш жуда муҳимдир. 

Мен параллел мисол келтирмоқчиман. Қозоғистонда тарихий референдум бўлиб ўтди ва ҳокимият шакли энди ўзгарди, либераллаштирилди. Парламентга сайловлар янада демократик бўлади, халқнинг тўғридан-тўғри сайловлари орқали янги кучларнинг кириб келиши учун йўл очиқ ва бу ажойиб. 

Қирғизистонда 10 йил аввал улар хатога йўл қўйишди – улар дарҳол парламент бошқарув шаклига ўтишди. Ҳозирда Марказий Осиёнинг бирор бир республикаси ҳали парламент шаклига етмаган. 

Мана Швейцария, у ердаги президентларни ҳеч ким танимайди. У ерда парламент бошқаради, ҳар йили президентлар алмашади. Бир президентнинг исмини эслашга вақтингиз йўқ, бошқаси келади. Лекин, принципиал жиҳатдан, ҳамма нарса соат механизми каби ишлайди, чунки у ерда шаклланиш учун 500 йил керак бўлди ва бизнинг мамлакатимизда анархия бошланди. 

Шу боис Садир Жапаровнинг конституциявий ислоҳот ўтказганини тўғри деб биламан.    

– Сиз ҳали ҳам она юртингизга қайтдингиз, Қирғизистонда қолиш истагингиз борми? 

– Албатта, Қирғизистонга қайтиш мақсадим бор, ахир мен анча ёшдаман. Ўз она юртимда дафн этилишни истайман. 

Аммо ижодий кучлар мавжуд бўлса-да, мен ишлашни хоҳлайман, чунки мен Москва давлат университети олимлари жамоасига жуда ўрганиб қолганман. Ҳақиқий илмий натижаларга эришиш учун эса кучли одамларнинг ёнида ишлаш керак. 

Бундай муҳит керак, акс ҳолда... ўзингиз жуда яхши биласиз. У ерда ўзимни жуда қулай ҳис қиламан. 

Ўтмишга назар ташласангиз, президентлик даврида қандай хатолар бўлган деб ўйлайсиз? Бирор нарсани тузатмоқчимисиз? 

– Мен хато қилмаган раҳбарларни тарихда топиб бўлмайди, деб ҳисоблайман. Ахир ҳамма одамлар хато қиладилар.

Хитойликлар жуда доно халқ. Мао Цзедун сиёсий фаолиятини тугатгандан сўнг, улар у ерда танқид қилишни бошладилар, Мао фаолиятини бутунлай бекор қилмоқчи бўлишди. Мао томонидан икки марта қамоққа ташланган ва қайта тарбиялаш учун қишлоққа жўнатилган ўнг қўли Денг Сяопин: “Мао 75 фоиз тўғри, 25 фоиз нотўғри эди, келинг, бунга чек қўйиб, олдинга интилайлик”, деди. Унинг ҳикматли сўзлари эса миллиардлаб хитойликларнинг нигоҳини олдинга қаратди. 

Ўшандан бери, 40 йил давомида улар шу қадар тез ҳаракат қилишдики, бугунги кунда улар дунёдаги деярли биринчи иқтисодиёт бўлган Американи ортда қолдирдилар. Одамларнинг олдинга қарашлари жуда муҳимдир. 

Албатта, мен хатоларга йўл қўйдим. Чунки мен сиёсатчи бўлмаганман, 1990-йилларгача профессионал олим бўлганман. Мен Совет Иттифоқидаги миллий академиянинг энг ёш президенти эдим. Мен илм-фан учун кўп иш қила оладиган энг яхши 15 йилни йўқотдим деб ўйладим, лекин шундай бўлди, мен президент этиб сайландим. 

Бизда Ўш фожиаси бўлди. Ҳамма жойда, одатда, коммунистик лидерлар президент бўлишди, лекин бизникилар сайлана олмади, чунки Ўш воқеалари, у боғланган эди. Улар мени танладилар. Халқ ишончини берган экан, мен ҳам бор кучимни, бор билимимни, қўлимдан келганини қилишга мажбур бўлдим. 

Хўш, сиёсатни ўрганиш керак эди. Мен Нурсултон Абишевич билан ўқиганман, у тажрибалироқ, сиёсий етакчи, умр бўйи шу йўлда ҳаракат қилган. У Ислом Абдуғаниевич (Ислом Каримов – Ўзбекистоннинг биринчи президенти) билан бирга ўқиган, профессионал сиёсатчи ҳам бўлган. Мен ўқидим, хато қилдим, маслаҳатлашдик, тузатдик, шунинг учун мен хатосиз эмасман, деб айтмайман.

Ҳеч нарса қилмаган одам хато қилмайдими? 

– Мана, ажойиб ҳикмат айтдингиз. Ахир биз биринчи бўлиб кўплаб ислоҳотларни амалга оширдик, айниқса, ўз валютамиз.  

Марказий Осиё демократияга тайёрми? 

– Нимага йўқ?! Ишонаманки, қирғизлар, қозоқлар қадимда кўчманчи “ҳарбий демократия”га эга бўлган икки халқ. 

Балки Марказий Осиё давлатлари кўпроқ иқтисодий масалаларга эътибор қаратишлари керакдир? 

– Менимча, сиёсат ва иқтисодиёт ёнма-ён бориши керак. 

Мана, Михаил Сергевич Горбачев, мен унга жуда ҳурмат билан муносабатда бўламан, буюк инсон. У жуда кўп ажойиб ишларни амалга оширди, лекин шу билан бирга ўша пайтда бирёқлама сиёсат – қайта қуриш, сўз эркинлигини бошлаб, хатога йўл қўйди. Ҳаммаси, менимча, вайрон бўлди (СССР – муаллифнинг эслатмаси). 

Японлар айтганидек, "икки ғилдиракка" қўйиш керак эди. Сиёсий ислоҳотларни ҳам, иқтисодий ислоҳотларни ҳам унутмаслик керак. 80-йилларнинг охирида микроэлектрон инқилоб бошланди, бу микрочипларнинг яратилишига олиб келди, кейинчалик улар ҳар қандай нарсага ўрнатилди ва ажойиб маҳсулотларга эга бўлди. Бугунги кунда, масалан, машина электроника билан тўлдирилган, бу деярли ғилдиракли компьютер. Ҳозир дунёда чиплар етишмайди, Россияда эса автомобил ишлаб чиқариш икки баробар камайди, чиплар етишмаяпти, қолган ҳамма нарса темир. Биз буни ўтказиб юбордик, негадир у (Горбачев) бир томонлама сиёсий ислоҳотларга берилиб кетди. 

Бугун Қозоғистонда бошланган ишлар менга жуда ёқади. Сиёсий либераллаштириш, сиёсий ислоҳотлар, парламент сайловлари ва ҳукуматнинг парламент олдидаги ҳисобдорлиги... Президент ваколатларини мувозанатлаш, аслида, харажатлар ва Конституцияга киритилган янги тузатишлар жуда мувозанатли. Бу жуда ҳам яхши.  

Нурсултон Назарбоевнинг 2019 йилда истеъфога чиқиши ва ҳокимиятни Қосим-Жомарт Токаевга топшириши ҳақидаги хабарни қандай қабул қилдингиз? 

Айтганча, Президент Токаевнинг Санкт-Петербургдаги форумдаги нутқи сизга қандай ёқди? 

– Мен уни жуда ёқтирардим, бошқа ҳеч нарсани кутмагандим. У ажойиб дипломат, шунинг учун унинг жавоблари шунчаки бенуқсон эди. 

– Ҳозир Қирғизистон аҳолиси 6 миллионга яқин бўлиб, шундан бир миллиондан ортиғи меҳнат муҳожирлари. Актрисамиз Самал Эслямова иштирокидаги “Айка” фильми шу муаммони очиб беради. 

– Кўрмаганман, шунинг учун бу фильмга баҳо бериш мен учун қийин.

Москвада ишлаётган ватандошларим билан мунтазам учрашиб тураман. Улар Россияда талабгор, чунки қирғизлар рус тилини нисбатан яхши билишади. Тожикистондан, Ўзбекистондан кўп бор, лекин қирғизлар ҳам худди қозоқлар каби Совет давридан бери рус тилида акцентсиз гаплашади. Уларнинг ўтказмалари республика бюджетининг 33 фоизини, айрим пайтларда деярли ярмини ташкил қилади. 

Қирғизистон иқтисоди жуда кичик ва ҳаммани иш билан таъминлай олмайди, гарчи амалдаги президент муҳожирларни қайтараман, деб айтган. Бу Қирғизистон иқтисодиёти учун чидаб бўлмас вазифа. 

Қозоғистонда иқтисодиёт кўлами улкан, ҳудуди эса деярли бутун Ғарбий Европадагидек... Қозоғистонда аҳоли ўсиш суръати юқори бўлганида шундай ажойиб ҳолат юзага келган ва бу ҳамиша яхши. Халқнинг, иқтисодиётнинг, фаннинг, техниканинг ривожланиши улар сонига эмас, суръатига боғлиқ. Тезлик яхши бўлса, ҳатто рақам кичик бўлса ҳам, динамик ютуқ содир бўлади. Мана сизда шундай вазият бор, табриклайман ... 

– Мамлакатларимиз географик жиҳатдан қитъанинг марказида жойлашган. Минтақамизда АҚШ, Хитой, Туркия, Россиядан манфаатлар бор. Яқин 30 йил учун Марказий Осиё учун прогнозингиз қандай? Бизни нима кутмоқда? 

– Инсон икки нарсани танлай олмайди, деган нақл бор – ота-она ва қўшни... Бизда кичик танлов бор, иккита буюк қўшнимиз бор – Хитой, Россия. Энди дунё кўп қутбли тизим томон кетмоқда, энди давлат эмас, цивилизация катта рол ўйнайди. 

Хитой эса Ҳиндистон каби бутун бир цивилизациядир. АҚШ узоқда, аммо улар барча қитъалардаги ҳамма мамлакатлар билан қўшни эканлигига ишонишади ва таъсир ўтказишни хоҳлашади.

Мамлакатларимизда бошқа танлов йўқ, бизнинг сиёсатимиз Хитой билан, Россия билан энг яхши муносабатларни ўрнатиш ва улар билан биргаликда келажагимизни қуришга қаратилган бўлиши керак. 

Биз ҳар қандай ҳолатда ҳам янги Ипак йўлига мослашишимиз керак, чунки хоҳлаймизми ёки йўқми, биз Хитойдан узоқлаша олмаймиз. Бизнинг стратегиямиз аниқ. Буни таниқли синолог бўлган Президентингиз яхши тушунса керак.  

Манба

УЛАШИНГ:

Теглар:

Мавзуга доир:

Президент Шавкат Мирзиёев умра ибодатини бошлади

96 01:25 19.08.2022

 "Тарихнинг номаълум саҳифалари"

223 21:05 18.08.2022

Эшикоға беги

272 20:35 18.08.2022

Илм излаб сафар қилишдаги фазилатлари

212 20:05 18.08.2022

Фашистлар Германияси ва советлар ҳамкорлиги

333 19:35 18.08.2022

Ташқи ишлар вазирлиги Кобулдаги портлаш бўйича баёнот берди

298 18:58 18.08.2022
« Орқага