Telegram каналимизга аъзо бўлинг
Таҳлил

Ўзбекистонда камбағаллик қандай бартараф этиляпти?

471

Давоми. Боши бу ерда.

Uzanalytics таҳририяти Ўзбекистонда камбағаллик қандай бартараф этилаётгани мавзусида таниқли эксперт – иқтисодиёт бўйича фалсафа доктори (PhD), Фридрих Эберт номидаги жамғарманинг Ўзбекистондаги ваколатхонаси раҳбари Баҳром Ражабов билан суҳбатлашди.

– Жамиятдаги камбағаллик кўрсаткичларини қандай параметрлар орқали кузатиб бориш ва назорат қилиш мумкин? Мен бу борада макроиқтисодий ва микроиқтисодий параметрларни назарда тутяпман.

– Юқорида айтдим, Жаҳон банкининг методикасига кўра, кунига 2 доллардан кам маблағ топадиганлар камбағал ҳисобланади. Камбағалликни “истеъмол саватчаси” бўйича аниқлаш методикаси ҳам бор. Бу ерда ҳам икки хил ҳисоблаш мумкин: килокалориялар бўйича ёки АҚШ доллари эквивалентида. Иқтисодиётни ривожлантириш ва камбағалликни қисқартириш вазирлиги қайси кўрсаткичга таянишини ўзи учун аниқлаштириб олиши керак.

Шунингдек, юқорида айтганимдек, инсон даромадининг неча фоизини озиқ-овқатга сарфлашига қараб камбағаллик даражасини аниқласа бўлади. Бу ҳам битта кўрсаткич.

Умуман олганда, илгари Ўзбекистон иқтисодий статистикасида мавҳумлик кўп эди. Ҳозир, менимча, анча-мунча жойига тушиб қолган. Аслида вазият икки хил бўлиши мумкин: ё статистика органи реал ҳолат (фактлар)ни билмайди, ёки билатуриб яширади. Ўйлашимча, бизга номаълум нарсалар ҳали ҳам бор.

Совет Иттифоқи парчалангач россиялик сиёсатчилардан бири Егор Гайдар: “Иттифоқ даврида ҳатто инфляция даражаси қанчалигини аниқ билмасдик”, – деганди. Билмаслик ёмон. Чунки бунда ҳеч қандай прогнозлар қилиб бўлмайди. Шу боис статистика жуда муҳим, зотан, унга таяниб иқтисодиётимизнинг аҳволи ҳақида хулоса чиқара оламиз. 

Микроиқтисодиёт бўйича Жаҳон банкининг иккита методикаси мавжуд. Ўзимизда ва Тожикистонда ҳам кўрганман буни. “Ўзбекистонни эшитиб”, “Тожикистонни эшитиб”, деб номланади. Мазкур лойиҳалар доирасида уй хўжаликлари бўйича ўрганишлар олиб борилганди. Дейлик, меҳнат муҳожирлари томонидан оиласига қанча пул жўнатиляпти, бу маблағ қайси мақсадларга ишлатиляпти, таълим даражаси қандай, уй хўжаликларининг тоза ичимлик суви, таълим ва тиббиёт хизматларидан фойдаланиш имкони борми, “ижтимоий лифт”лар ишлаяптими ва бошқа кўплаб параметрлар аниқланган. Шу аснода камбағалликнинг оилалар кесимидаги микроўлчамини кўрса бўлади.

– Жуда муҳим ва қизиқарли жиҳатга тўхталдингиз. Яъни камбағалликни бир параметр бўйича эмас, балки ушбу масалага комплекс ёндашиб, кўп ўлчовли баҳолаш мезонини қўллаш ҳақида. “Ижтимоий лифт” мавжудлиги, ичимлик сувидан фойдаланиш имконияти ва таълим олиш имконияти кабилар шулар жумласидан.

Сизнингча, Ўзбекистонда камбағаллик даражасини баҳолашда қандай ёндашув кўпроқ мос келади?

– Нафақат Ўзбекистон, балки бошқа давлатларда ҳам мамлакат ялпи ички маҳсулотини ўлчаш иқтисодчилар учун энг осон йўл ҳисобланади. Зотан, мазкур кўрсаткичнинг ўзгаришини динамикада кўрса бўлади. Лекин шу нарса аниқки, ЯИМ аҳолининг камбағаллик даражасини, аҳоли оч ёки тўқ яшаётганини кўрсатиб беролмайди. Бунда нафақат иқтисодий ўсиш, балки бошқа параметрлар, шу жумладан, иқтимоий кўрсаткичларни ҳам ҳисобга олиш зарур.

Муҳим параметрлар сирасига иқтисодий, сиёсий эркинлик, таълим ва тиббий хизматлардан фойдалана олиш, ички миграция кабилар ҳам киради.

БМТ маълумотига кўра, дунёда аҳолининг шаҳарларга кўчиб ўтиш тенденцияси кучайган. Чунки иқтисодий, технологик ривожланиш шаҳарлардан бошланади. Буни қишлоқ аҳолисининг шаҳарга кўчиб ўтиш суръатидан билса бўлади. Шаҳарда давлат кўмаги билан “ижтимоий лифт”лар ишласа, ҳатто қашшоқ оиладан чиққан йигит ёки қиз ҳам жамиятда ўз ўрнини топиб, ижтимоий мавқеини ошира олади.

Шу ўринда бир нарсани айтиб ўтиш керак – тенгсизлик айнан камбағаллик билан боғлиқ бўлган масала. Бу ерда нафақат иқтисодий, яъни даромадлар тенгсизлиги, балки кўпроқ имкониятлар тенгсизлиги назарда тутилмоқда. Яъни бой оила фарзандининг юқори мартабага эришиши ақлли, лекин камбағал тенгдошига қараганда осонроқ. Ҳукуматнинг вазифаси мана шу тенгсизликни бартараф этишдан иборат. Таълим борасида ҳам шундай: давлатманд оиладан чиққан ёшлар нуфузли университетларда ўқий олади. Камбағал эса минг илмли бўлгани билан, иқтисодий шароити танглигиги туфайли олий маълумотли бўлолмайди. Баъзи мамлакатлар, масалан, АҚШда олий ўқув юртида таҳсил олиш пулли. Шундай пайтда камбағалларга махсус стипендиялар жорий этиш ёки бошқа йўллар билан қўллаб-қувватлаш зарурати туғилади. Чунки улар билим олиб, яхши мутахассис бўлиб етишса, мамлакат иқтисодиётига фойда келтиради. Шу аснода ижтимоий қатламлар ўртасидаги тенгсизликни оз бўлса-да қисқартириш мумкин.

Ёки бўлмаса аёлларнинг иқтисодиётга қанчалик жалб этилганлик масаласини олайлик. Бу ҳам камбағалликка таъсир қилади. Чунки камбағаллар орасида аёлларнинг салмоғи катта. Уларни тадбиркорлик билан шуғулланиши ёки бошқа бирор жойда ишлаши пировардида гендер тенглик масаласига бориб тақалади. Аёл ва эркаклар тенгсизлиги мамлакат иқтисодиётига, албатта, таъсир кўрсатади.

Японияни олайлик. У иқтисодий ривожланган мамлакат. Шунга қарамай, оилали аёлларнинг 60 фоизи биринчи фарзандини дунёга келтиргач, ишга қайтмас экан. Умуман олганда, бутун дунёда “ойнаванд шифт”, деган тушунча бор. Бу шундай кўринмас чегараки, ундан эркак бемалол ўта олади, аммо аёлнинг ўтиши даргумон. Демоқчиманки, гендер тенгликнинг ижтимоий, сиёсий ўлчамларидан ташқари, иқтисодий мезонлари ҳам бор. Шу масала ечилса, ижтимоий йўналтирилган сиёсат ўз мақсадига эришади, мамлакатнинг иқтисодий тараққиёти таъминланиб, камбағалликка барҳам берилади.

– Кенг қамровли ва батафсил жавобингиз учун раҳмат! Буларнинг барини умумлаштириб, шуни айтиш мумкинки, камбағалликни қисқартириш масаласи бир қарашда тасаввур қилганимиздан ҳам каттароқ ва анча мураккаб вазифа. Ва бу вазифа жамиятда коррупция даражасини пасайтириш, гендер тенглигига эришиш, таълим олиш имконияти ҳамда кундалик ҳаётда зарур ҳисобланадиган товар ва хизматлардан фойдаланиш имкониятларини яратиш каби бир қанча йўналишларни ўз ичига олган.

Шуни қайд этиш лозимки, сўнгги бир неча йилда жамият ижтимоий-иқтисодий ҳаётининг деярли барча жабҳаларини қамраб олган кенг кўламли ислоҳотлар натижасида Ўзбекистондаги камбағаллик даражасини пасайтириш борасида муайян ютуқларга эришилди. Хусусан, олий таълим муассасаларига ўқишга қабул қилишда коррупция даражаси пасайгани, аҳолини ичимлик суви, табиий газ, электр энергияси билан таъминлаш бўйича қатор йирик инфратузилма лойиҳалари амалга оширилаётгани, аҳолининг барча қатламлари учун тиббий хизматлардан фойдаланиш имкониятлари яхшиланиши, шунингдек, гендер тенглигини таъминлаш борасидаги сезиларли ижобий натижалар ҳам бунинг яққол тасдиғидир. Сиз ушбу фикрга қўшиласизми?

– Албатта. Мана, ҳатто охирги вақтда ҳукумат Ўзбекистонда табиий газга талаб энг юқорилаган пайт (мавсум)да унинг экспортини чеклаш бўйича қарор қабул қилди. Шахсан ўзим буни ижобий баҳолайман. Чунки давлат, авваламбор, ички эҳтиёжни қондириб, жайдари қилиб айтганда, халқни ўйлаб, ундан кейин экспортни йўлга қўйиши керак.

Бу ерда кўпроқ ижтимоий компонент роль ўйнаяпти. Иқтисодий жиҳатдан эса табиий газ экспортини чеклаш, турган гапки, мамлакатга фойда келтирмайди. Исталган товарни сотиш учун харидор ва бозор керак. Ички бозорда эса аҳолининг харид қобилияти ташқи бозордагига қараганда паст. Қолаверса, экспорт қилинганда маҳсулотни юқорироқ нархга сотиш мумкин. Табиий газ экспортининг чеклангани иқтисодий томондан балки мақсадга мувофиқ бўлмас, лекин ижтимоий нуқтаи назардан айни муддао.

 – Камбағалликни қисқартиришнинг самарали воситаларидан бири – ижтимоий инновациялар. Ўзбекистонда бу борада қандай саъй-ҳаракатлар амалга оширилмоқда?

– Ижимоий инновацияларни яратиш ва жорий этиш амалиёти Ўзбекистонда 2012 йилда бошланган. Бу бўйича БМТ Тараққиёт дастури йирик лойиҳани амалга оширганди. Унгача давлат институтлари мазкур соҳани қўллаб-қувватлаш тугул, қизиқиш ҳам билдирмаган. Донор ташкилотнинг ёрдами билан Ўзбекистонда ижтимоий инновациялар жорий қилина бошланди. Улар кўпроқ самарали бошқарув йўналишида ёшларни рағбатлантириш билан боғлиқ ташаббуслар эди. Тошкент шаҳри ва республика ҳудудларида ижтимоий муаммоларга ечим топиш мақсадида шундай даcтур ва лойиҳалар молиявий рағбатлантирилган.

Ўзбекистонда ижтимоий инновациялар ривожланган, деб бўлмайди. Бироқ тан олиш керак, соҳасига эътибор катта.

Аслида инновацияларни ривожлантириш хусусий секторнинг иши. Инновацион бозорни ривожлантириш ҳамда интеллектуал меҳнат маҳсулига асосланган инновацияларни жорий этиш учун кучли илмий база ва албатта бозор бўлиши керак.

Ҳозирча Ўзбекистонда инновациялар бозори шаклланмаган. Бунинг учун сармоя ва сармоядорлар йўқ. Инновацион тадбиркорлик катта маблағни талаб қилади. Шу боис 2016 йилда маҳаллий инновацияларни молиялаштириш механизми йўлга қўйила бошланди.

Дунёда инновацияларга сармоя жалоб қилиш осон. Чунки бунга жуда кўп пул ажратилади. Ишни инновацион экотизимни яратишдан бошлаш керак. У кўплаб таркибий қисмлардан иборат. Мазкур тизим Ўзбекистонда эндигина шаклланяпти.

Ижтимоий инновациялар келажаги порлоқ соҳа. Ривожланган мамлакатларда шундай концепт борки, давлат сиёсати ҳамда сиёсий институтларнинг кучи етмаётган жойда ижтимоий инновациялар ишлайди. Яъни фуқаролар мустақил равишда ўзлари учун ижтимоий қулайлик яратишга ҳаракат қилади.

Ривожланаётган мамлакатларда эса бунинг тескариси – ижтимоий инновациялардан одатда жамиятнинг фақат асосий эҳтиёжларини қондиришда фойдаланилади. Дейлик, қайсидир қишлоқда ичимлик суви муаммоси бўлса, маҳаллий аҳоли оддий технология ўйлаб топиб, шу муаммони ҳал қилиши мумкин. Электр энергия етказишда ҳам инновациялар ишлатилади. Масалан, Бразилиянинг қашшоқ ҳудудларида одамлар сувдан бўшаган пластмасса идишларга муайян материал жойлаштириб, уйларининг томига ўрнатиб қуёш нуридан электр энергиясини олмоқда. Бундай инновациялар асосан локал муаммолар ечимига хизмат қилади.

Макроинновациялар ҳам бор. Уларнинг амалиётга татбиқ этилиши жамият ҳаётида тизимли ўзгаришларга олиб келади. Масалан, ўз вақтида АҚШда фақат пулдор одамлар олий маълумотли бўла олган. Маълум вақт ўтиб, жамиятдаги эврилишлар натижасида вазият ўзгарди. Ҳозир Америкада олий таълим пулли бўлишига қарамай, оддий оилаларнинг билимли фарзандлари университетга кира оляпти. Бу жамиятда халқ равнақига хизмат қиладиган ижтимоий механизмлар яратилгани ва улар ҳақиқатдан ҳам ишлаётганидан, ўз самарасини бераётганидан далолатдир.

Ижтимоий инновацияларни турли соҳаларда татбиқ этса бўлади. Атроф-муҳит муҳофазаси бўладими, камбағаллик ёки самарали бошқарув муаммолари бўладими, таълим соҳасида ҳам ижтимоий инновацияларни жорий этиш мумкин. Ҳатто баъзан адабиётларда ўқиб қоламан, низоларни ҳал этишда ижтимоий инновациялардан фойдаланса бўлади.

Иқтисодиётда ҳам ижтимоий инновациялар қўл келади. Юқорида камбағаллик параметрлари ҳақида гапирдик. Мана шу параметрлар негизидаги муаммолар ечими сифатида ижтимоий инновацион лойиҳалар қўлланилса, албатта, ижобий натижага эришилади. Чунки ижтимоий инновацияларнинг хусусияти шундаки, улар одамларнинг эҳтиёжидан келиб чиқиб яратилади ва пилот лойиҳа сифатида муайян ижтимоий доирада, масалан, қайсидир уй хўжалигида синаб кўрилади. Синов жараёнида аҳолининг ўзи сизга қандай ижтимоий муаммоси борлиги ва уни қайси йўллар билан ечиш мумкинлигини айтади.

БМТ Тараққиёт дастурига ўхшаш йирик ривожланиш ташкилотлари ўзи конкрет ҳудудга келиб қаерда йўл, қаерда кутубхона, боғча ёки мактаб қуришни ҳал қилади. Ижтимоий инновацияларда эса аксинча, қаерда нима қилиш кераклигини давлат ёки халқаро ташкилотлар эмас, балки жамият вакиллари айтади. Яъни одамлар эксперт вазифасини бажаради ҳамда ижтимоий лойиҳада бевосита иштирок этиб, унинг ижросига баравар бош қўшади.

Аслида юқоридан кўрсатма асосида бошланган лойиҳа халққа кераги ёки қизиғи бўлмаса, одамлар уни қабул қилмайди. Бунга кўп бора амин бўлганмиз. Масалан, бирон қишлоққа келиб мана сизларга қуёш батареяси, энди ундан бемалол фойдаланиб уйларни ёритиш ҳамда иситишингиз мумкин, деб барча шароит яратиб берилади. Аммо вақт ўтиб қарабсизки бу ускуна ё бузилган, ёки бирон қисми ўғирланган бўлади. Оддий нарса-да, агар ташқаридан одам келиб муаммоингиз билан қизиқса ва уни сиз истагандек эмас, балки ўзи билгандек ҳал қилишга уринса, албатта, унга ё ишонмайсиз, ёки қилинган иш самара бермайди. Билъакс муаммо ечими юзасидан сиз билан маслаҳатлашилса, жонли мулоқот юзага келади ва бундай лойиҳадан натижа чиқади. Инновациялар учун краудсорсинг, яъни мақсадли гуруҳдан фикр олиш жуда муҳим. Тўғри, одамларда инновацияни яратишда билим ёки кўникма бўлмаслиги мумкин, лекин ғоя ва таклиф улардан чиқиши керак.

UzAnalytics сайти таҳририяти эксперт Баҳром Ражабовга мазкур суҳбат учун миннатдорлик билдиради.

Муаллифлар: Навруз Мелибаев, Наргиза Умарова

УЛАШИНГ:

Теглар:

Мавзуга доир:

Бойлик — мукофот, камбағаллик — жазо эмас!

648 11:15 16.05.2022

Ўзбекистонда камбағаллик қандай бартараф этиляпти?

561 20:30 19.04.2022

Қирғизистонда камбағаллик даражаси камайгани айтилди

1047 17:10 23.08.2021

“5600 сўм масаласи” ёхуд Ислом камбағалликка қарши қандай курашади?

2954 11:33 11.11.2020

Гадойликдан олимликкача

3072 03:40 18.05.2020
« Орқага