Telegram каналимизга аъзо бўлинг
Таҳлил

Юрий Михайлов: «Исломни руслаштириш керак...»

1996

Юрий Анатолевич Михайлов, Россиянинг энг профессионал нашриётларидан бири бўлган, машҳур “Литературные памятники” сериясини нашр этувчи "Ладомир" нашриётининг асосчиси ва доимий директори, кутилмаганда ўз йўналишида ўзгариш “Қуръонни  англаш вақти келди” китобини ёзди. Бугунгача китоб бир неча бор нашр этилган.

Мамлакатнинг салмоқли қисми ислом динига эътиқод қилувчи Россияда мусулмонларга нисбатан муносабат талаб даражасида эмас. Мусулмон бўлмаган рус адибининг Ислом дини ва исломий илмларни Россияда ёйиш фикри қаердан пайдо бўлди? Унинг сабаблари нима? Булар ҳақида қуйида Юрий Михайлов билан бўлган суҳбатни ўқисангиз англаб оласиз, деб ўйлаймиз.
Аллоҳнинг каломини тўла англаб, у ҳақда сўз айтишга журъат қилган инсон билан суҳбат қизиқарли бўлади, деб умид қиламиз.
– Юрий Анатольевич, аввало, Қуръонга қандай қизиқиб қолганингиз ҳақида сўзлаб берсангиз?
– Доғистон Исломшунослик институти директори Муҳаммад Нури Усмонов  билан Қуръоннинг русчага таржимасини нашрга тайёрладик. Мен таржимани таҳрир қилишга ўтириб, ҳеч нима тушунмаслигимни англадим. Нури Усмоновичдек синчков, инжиқ одамнинг шарҳлари айниқса қийинчилик туғдирди. Натижада мен икки йил чекиниш қилдим. Шу даврда барча етакчи араб тилшуносларининг қўлланмаларини ўқидим. Афсуски бу олимларнинг кўпчилиги ҳаёт эмас экан. Астойдил киришиб секин-аста тушуна бошладим. Китобнинг иккинчи нашрига мен шарҳ ёздим. Барча учун тушунарли бўлиши учун астойдил ҳаракат қилдим. Ушбу нашр Россия давлат мукофотига сазовор бўлди. Аслида диний китоб фан соҳасида давлат мукофотига сазовор бўлиши амалда бўлмаган. Бу икки йиллик вақт мени ислом оламига чуқур олиб кирди. Нашр ислом динидан узоқ бўлган одамлар учун ҳам бирдай тушунарли шарҳланди деб ўйлайман. Шундан сўнг “Қуръонни англаш вақти келди” китобини ёздим. 

Мен Президент администрациясига нафақат китобни оммалаштириш, Россияда Исломнинг ижтимоий таълимотини ривожлантириш маркази бунёд этиш таклифи билан чиқдим. Евросиё минтақаси учун Ислом дини кучли бирдамлик ва тараққиёт манбаи бўлиши мумкин. Ислом ғоялари постиндустриал жамият қуриш йўлида жуда қўл келади. Бу социологик томондан исботланган. Дунёдаги барча эзгу ғояларнинг негизи Исломда. Фақат бу бошқа номлар билан ифодаланган. Исломни ривожлантириш, одамлар онгига ёруғлик олиб кириш, Ислом дини ҳақидаги замонавий тушунчалар динлараро муносабатларни яхшилайдиган кучли давлат тузилмаси барпо этишга хизмат қилади. Ислом дини – жамиятни мустаҳкамлаш йўлида кўплаб имконият берадиган манбадир. Бошқа динлар бунга қарши чиқмайди.
– Ишончингиз комилми?
– Албатта. Ҳар бир давлатнинг Ислом дини тўғрисида ўз тушунчаси бор. Россиянинг ҳам ўз қарашлари шаклланиши керак. Албатта, менинг бу фикримга эътирозлар бўлди. Исломни кенг ўрганиш православ черковининг таназзулига олиб келармиш. Бу тор ўйлаш, тушунмовчилик. Биз исломга хос бўлган ижтимоий консолидация салоҳиятидан тўғри фойдалансак қулаши мумкин бўлган черковнинг қадри шунчаликми? Сиз шунчаки православликнинг кучини кам баҳолайсиз, деб жавоб бердим. Бу ерда, аксинча, муаммо шундаки, мен концептуал даражани оширишни, муаммога шўнғишни таклиф қилдим ва бу бошқаларга на менталитет, на қобилият нуқтаи назаридан мос келмади.
– Китобингизнинг асосий қоидаларидан бирида айтилишича, асосий динлар, турли дин вакиллари ўртасида манфаатлар мувозанатини ўрнатиш ички сиёсатнинг энг муҳим жиҳатларидан бири ҳисобланади, айниқса шу билан доимо шуғулланиб келган Россия учун. Умуман олганда, православ ва мусулмон динлари ҳамжиҳатликда яшаш бўйича беш юз йиллик ноёб тажрибага эга. Шунга қарамай, мен сизнинг китобингизда яқинда бизда сони православлардан кам бўлмаган мусулмонлар бўлишини инобатга олган ҳолда, барчамиз бу тажрибани бироз қайта кўриб чиқиш вақти келганини ўқидим...

- Бу табиий - туғилиш кўрсаткичлари бор. Улар бутунлай аниқ. Шу нуқтаи назардан келиб чиққан ҳолда, нафақат динларнинг ёнма-ён яшаш тажрибаси, балки исломнинг ўзи русча вариантида ҳам янгиланиб, янгича кўриб чиқилиши керак. Исломни догматизация қилиш унга мутлақо зид бўлган нарсадир. 
Агар биз бугунги Исломни таълимотини эмас, балки унинг тарғиботчиларининг хулқ-атворини оладиган бўлсак, бу одамлар ҳеч қачон пайғамбар даврида вужудга келган халифаликни яратмаган бўлар эди. Кордовадан Помиргача бўлган буюк халифалик, ўз даврининг энг илғор давлати бўлган. Шаҳарларни эгаллаб, биринчи навбатда қадимий қўлёзмаларни қидириб, тўплаган халқ билимини ошириш мақсадида қадимги адабиётни, аслида бутпарастлар яратган адабиётни ўрганган. Илмий марказлар, таълим марказларига асос солган. Буюк халифалик давридаги мусулмонлар инсоният тараққиётини таъминлади, қадимий цивилизация меросини инсоният учун сақлаб қолишди, европаликлар бунинг ҳеч бирини қадрламадилар. Улар Аристотел айтганларини тушунишди ва дунёга тушунтиришди. Агар Птолемейнинг “Алмагест”ини олсак. “Алмагест” арабча сўз, чунки у араб тилига таржима қилинишидан олдин ҳеч ким тушунолмайдиган иккита лотинча таржимаси бор эди. Улар бу китобда айтилганларни европаликларга чайнаб беришди. Мусулмонлар берган ном эса унга ёпишиб қолди.

Бугун ўзини исломий деб атаган ҳеч бир давлатда бундай муносабат, жонли тафаккурга бундай муносабат йўқ. Яъни, аслида радикал бўлганлар доимо: «Биз ўтмишга мурожаат қилишимиз, ундан чизишимиз керак», дейишади. Улар нима олишмоқчи? Улар фақат ташқи кўринишни такрорламоқчи бўлишади: шимни қисқа кийиш, соқол узунлиги ва бошқалар. Бироқ ўша даврларда ислом дунёга очиқ кўз билан қараганлиги, тирик фикр ўша давр исломида энг қадрли бўлганлигини бугунги радикаллар англамайди. Пайғамбарнинг замондошлари кашф қилиниши керак бўлган улкан уфқларни кашф этдилар. Бу қараш фанлар, билимларнинг кўплаб соҳалари ривожланишига туртки берди. Ислом дини шундай эди! Энди биз бундай нарсаларни кўрмаяпмиз.
- Жаҳон тиббиётига, таълим тизимига, гигиенанинг элементар тушунчаларини берган бу улкан ҳудуд қандай қилиб асрлик турғунликка ботиб кетди?
– Турғунлик бошланди ... Бу доим оғриб турувчи ярадек. Менинг фикримча, турғунлик асослари сиёсий режимлар мерос сифатида асосда пайдо бўлган бир пайтда шакллана бошлаган. Сиз монархнинг қонунийлиги ҳақидаги саволни диний нуқтаи назардан кўтарсангиз унинг биринчи рақамли душманисиз. Шу боис, баъзи фиқҳий ҳукмлар чиқариш ҳуқуқига эга бўлган шахсларга бундай талаблар илгари сурилди, бу борада кўплаб ислом арбоблари уларга мос келмайди. Маълум бир тўсиқ яратилди, масалан 100 000 та ҳадисни ёддан билиш керак эди. Бу шунчаки иложсиз нарса. Махсус тўсиқ яратилган. Сиз моҳиятан савол берасиз: нега мустақил ҳукм чиқаришга имкон берган ижтиҳод эшиклари ёпилди? Бу ҳукмларни чиқаришга рухсат бериладиганлар учун талаблари шунчалик баланд бўлганлигидан, бу талабларга жавоб берадиган одамлар деярли йўқ эди. Интеллектуал фикр эса аста-секин бўғилиб борди. Усиз олдинга силжиш мумкин эмас.

Бу дарвозалар биз билан ёпилиб кетмасин... Қуръонга кўра, одам ҳайвондан нимаси билан фарқ қилади? Унинг ақли ва ирода эркинлиги борлиги. Хўш, агар сизга: «Ўйламанг», дейишса, ирода эркинлигингиз бор, нима бўлади? Бу миясиз куч бўлади. Мусулмон доимо ақлий фаолият ҳолатида бўлган, яъни у доимо атрофдаги воқеликка танқидий муносабатда бўлган одамдир. Чунки у Худо олдида ўз ниятини унга берилган  қобилиятлари орқали бу дунёни яхшироқ жойга айлантириш учун масъулдир.. Бу унинг бевосита масъулияти.
— Шунда табиий савол туғилади: нега Исломнинг яшил байроғини баланд кўтарган мамлакатларда ҳам унинг меъёр ва қонунларига мос давлат барпо этишнинг иложи йўқ?

- Аслида бу катта муаммо бўлса-да жавоби оддий. Бугунги кунга қадар замонавий ислом давлати назарияси мавжуд эмас. Ҳеч қаерда. Бу нима? Улар бу давлат мос келиши керак бўлган мезон ва хусусиятларни ҳам ишлаб чиқмаган. Умуман олганда, улар Қуръонга эргашадилар. Масалан, ҳокимиятни авлодига мерос қолдириш принципиал жиҳатдан Ислом нормаси бўла олмайди. Аслида исломнинг мафкуравий асоси ҳамжиҳатликдир. Ҳар ким ўз ўрнида бўлиши керак. Ҳатто гўзаллик тушунчаси ҳам бор. Нима гўзал? «Аллоҳ гўзалдир, у гўзалликни севади» - машҳур тезислардан бири. Демак, ўз ўрнида бўлган нарса гўзалдир.
- Ҳа, яхши айтилган. Афсуски, уйғунликка эришиш қийин. Мана, Конституцияга кўра, биз фаровонлик давлатини қурмоқдамиз - аммо, ҳар йили Жини индекси, яъни бойлар ва камбағалларнинг даромадлари ўртасидаги фарқ фақат ўсиб бормоқда. Қизиқ, фаровон давлат ғояси Ислом руҳи ва постулатларига қанчалик мос келади?
– 100%. Энди мен сизга бир оз мавҳум оддий нарсани айтиб бераман. Кўпинча Исломда аёлларнинг ҳуқуқлари поймол қилинади, дейишади. Лекин исломда киши бўйдоқ бўлмаслиги, оилали бўлиши керак деган меъёр бор. Агар инсон репродуктив ёшда бўлса, унинг оиласи бўлиши керак. Ислом динининг ижтимоий сиёсатининг асосида оилага урғу берилади. Агар бизнес ҳақида гапирадиган бўлсак, унда биринчи навбатда кичик ва оилавий бизнес. Ва агар биз уни яна Россияга татбиқ қилсак, бу бюджетни тўғри тақсимлашдир. Лекин бу давлат тараққиётини таъминлайдиган энг муҳим восита эканлигини ҳамма ҳам тушунавермайди. Ва агар сиз уни ислом динига эътиқод қилувчи халқлар учун шундай диний тарзда лойиҳалаштирсангиз, унда ҳеч қандай зиддият йўқ. Яъни, мусулмонлар учун бу Исломнинг ижтимоий таълимотларини амалга ошириш, номусулмонлар учун ижтимоий адолат ҳақидаги тушунарли, жуда жозибали ғоядир
– Китобингиздан бир иқтибос: «Замонавий ислом оламига етишмаётган нарса – ислом оламини замонавий ғоялар билан таъминлайдиган интеллектуал марказдир. Россия ислом оламидаги барча соғлом кучларни жалб қилиш марказига айланиши мумкин».
- Мен бунга чуқур аминман. Қаранг. Бугун араб дунёсида бундай марказнинг ташкил этилиши ҳокимиятда кескинликни келтириб чиқармайдиган давлатни учратмайсиз, чунки исломий давлатда ҳокимият дин нуқтаи назаридан қонунийлаштирилиши керак. Кўп муаммолар мавжуд. Ғарбда бундай марказнинг яратилиши шунчаки ушбу Ғарб цивилизациясининг асосини, унинг инсоният меъёрларига қанчалик мос келишини шубҳа остига қўйишдир. Россияда эса мутлақо ноёб ҳолат. Зеро, Россия тарихан умумий тил топган турли диндаги халқлар учун жозибадор марказ сифатида ривожланган ва бу рус тили эканлиги жуда муҳим, шунинг учун исломни руслаштириш керак. Бизда чексиз араблаштириш бўлса, бу, аксинча, рад этишдир. Ислом таълимотининг ўзаги руслаштирилган бўлиши керак. Ҳадисларнинг бутун жамланмасини таржима қилиш керак, уни тизимлаштириш керак. Ва яна бир муҳим ҳолат: бу ерда замонавий саволларга жавоб берадиган интеллектуал марказ яратиш мумкин. Шу тариқа, бутун дунё мусулмонлари учун нуфузли бўлган диний, фиқҳий хулосалар чиқариш мумкин эди. Ва бунинг учун биз бу соҳанинг барчасини ўзлаштиришимиз керак. Ва яна бир муҳим нарса: исломда ақлий компонент кучли. Мана, ҳанафий мазҳабининг асосчиси Абу Ҳанифа. Тўртта муҳим мазҳабдан бири – бизнинг мамлакатимиз учун бу ҳукмрон мазҳабдир... Хуллас, Абу Ҳанифа дейдики, агар сиз мен келган хулосага кела олмасангиз. уларга эргашманг. Яъни, у мантиққа таянган. Бундан келиб чиқадики, тўғри мулоҳазаларни ишлаб чиқиш билан боғлиқ бўлган ҳамма нарсани кўп миқдорда алгоритмлаш мумкин. Яъни, ислом цивилизацияси қандай ривожланганлигини деярли математик тарзда тасвирлаш мумкин. Бунинг учун бизда етарлича ишлаб чиқилган математик ускуналар мавжуд. Мана бу истиқбол. Ва кейин, агар бу илм-фан шу ерда, замонавий асосда ривожланса, менимча, бутун ислом оламининг қарашлари бу ерга қаратилади.

Бизга Россия Ислом музейи керак. Бизда мусулмонларнинг Россия ривожига таъсири ҳақида маълумот берувчи билим маркази бўлиши керак. Ислом дини ҳукмрон бўлган мамлакатларда ўз миллий анъаналари сақланиб қолган, бу эса иқтисодиётга ҳам таъсир қилади. Биз буни ҳеч қаерда ўргатмаймиз. Бу тизимли равишда амалга оширилиши керак. Ислом оламида улкан салоҳият мавжуд. Улкан! Бироқ ўзимиз тегишли чоралар кўрмасак, бизга ошкор этилмайди.
Радикал ғоялардан қўрқмаслигимиз учун мажбурлаш орқали эмас, балки айтилаётган гапни тўғри тушуниш орқали радикализмни рад этувчи ўзимизнинг ғоялар тизими бўлиши керак.
– Ҳа, эсимда, китобингизда бу ғоя – Москвада Ислом университети ташкил этилиши етарлича батафсил баён этилган. Бироқ, орадан бир неча йил ўтди. Бирор нарса ўзгардими?
– Унчалик эмас. Мен бошқа одамларга мурожаат қилганман ёки тўғри йўл билан мурожаат қилмаганман, шекилли. Улар бизда дунёвий давлат бўлса, давлат диний университетни қандай молиялашидан ҳайрон бўлишди. Аммо мақсад диний университет яратиш эмас эди. Мақсад одамлар диний таълим ва бизнес таълимининг бир қисмини оладиган очиқ университет яратиш эди. Чунки ислом давлатлари билан ишласангиз, динни билмаслигингиз мумкин эмас. Сиз охиригача умумий тил топа олмайсиз, сизга тўлиқ ишониб бўлмайди. У ерда араб ва туркий тилларни ўргатиш керак, деб ўйладим. Бу халқаро университет бўлиши керак. У ерда нафақат руслар, балки бошқа давлатларнинг ёшлари ҳам ўқишлари мумкин. Улар у ерда дўстона муносабатлар ўрнатадилар, шу йўл билан қарама-қаршиликларнинг олди олинади.
Мен болалар оромгоҳларини яратишни таклиф қилдим. Масалан, Эронда русларнинг болалари учун лагерь қурилса, улар дам олишлари ва маҳаллий болалар билан танишишлари мумкин бўлар эди. Менинг Россия ва  ислом дунёси ўртасидаги алоқаларини ривожлантириш бўйича бутун бир дастурим бор эди.

Бизда мамлакатда ғалати вазият вужудга келган. Аксарият университетларнинг иқтисод бўлимларига назар ташласангиз, биз фақат Ғарбий Европа ва америкаликлар билан ишламоқчимиз деган фикр пайдо бўлади. Хитой, ҳинд ва бошқа маданиятлар мавжуд. Уларнинг барчаси ўзига хос миллий хусусиятларга эга. Қаерда, қайси университетда бу давлатлар билан бизнес алоқаларини йўлга қўйишни ўргатишади? Йўқ. Буларнинг барчаси шахсий истак, иштиёқ асосида амалга оширилади. Мен маълум ҳудудларга йўналтирилган беш-олтита ихтисослаштирилган университет очишимиз керак деб ўйлайман. Табиийки, ушбу университетлар доирасида биз алоқа ўрнатмоқчи бўлган мамлакатларнинг миллий анъаналари, урф-одатлари, диний асосларини ўрганилади. Хусусан, мен ислом университетини шундай яратмоқчи эдим. Шартли исломий деб аталади, уни бошқача ҳам аташ мумкин. Бу қориларни тайёрлашга ўхшамайди. Буларнинг барчаси бироз бошқача. Биз шундай давлат қуришимиз керакки, унда барча фуқаролар учун қулай бўлсин, у ҳамма учун азиз ва жозибали бўлсин. Мамлакатимиз шу сифатга қайтиши керак.

УЛАШИНГ:

Теглар:

Мавзуга доир:

Бутун дунёнинг нигоҳи Львовга қаратилган: энг муҳим уч шахс шу ерда учрашмоқда

488 16:11 18.08.2022

Россияда ишлаётган ўзбекистонликлар огоҳликка чақирилди

363 13:10 18.08.2022

Санкт-Петербургда Ислом дини қабул қилинганининг 1100 йиллигига бағишланган кўргазма очилди

200 18:30 17.08.2022

Россиянинг Арманистондаги элчихонаси нота юборди

464 16:40 17.08.2022

Аннексия қилинган Қрим шимолидаги омборхонада ўқ-дорилар портлашлари тўхтади

228 14:55 17.08.2022

Британиянинг разведкачи самолёти Россия ҳудудидан учиб ўтмоқчи

558 14:00 17.08.2022
« Орқага